قباله‌ها ، قصايد و قطعات . 3 ) نامه‌ها و فرمانهاى فتحعليشاه . 4 ) نامه‌هايى كه به خود شاه و شاهزادگان نوشته . و 5 ) شعرها و قطعات ادبى و حكايات اخلاقى است . نثر نشاط : مقدمهء ديوان خاقان ( فتحعليشاه ) و مقدمهء شاهنشاهنامه فتحعلى خان صبا به قلم نشاط است . چنان كه گفته شد ، نشاط در دربار فتحعليشاه ، بنا به سمتى كه داشته ، نامه‌ها و فرمانهاى شاه و نوشته‌هاى دربار و خانوادهء سلطنتى را به قلم خود انشا و تحرير مىكرده است . هم خط و هم انشاى او ، در زمان خود ، سرمشق نويسندگان بوده و دست به دست مىگشته است . سبك نشاط تازگى نداشته و به تقليد قدماى متأخر و « شيوه‌هاى ميانهء وصاف و شيخ سعدى و در حذف افعال و آوردن فعلهاى وصفى ، مانند ميرزا مهديخان بوده . « 1 » » « 2 » سيد جمال الدين اسدآبادى يكى از آزاديخواهان و روشنفكرانى كه در مبارزه با استعمار و بيدارى مردم ايران سهم به‌سزايى دارد ، سيد جمال الدين افغانى است . اين مرد مجاهد در حدود نيمهء قرن سيزدهم ( به قولى به سال 1254 ه . ق ) در افغان يا در يكى از بلاد همدان متولد گرديد . نه‌تنها در مليّت او اختلاف است ، بلكه در پيرامون سرگذشت او در آغاز جوانى نيز وحدت نظر نيست ، سيد تحصيلات خود را در علوم اسلامى در ايران به پايان رسانيد و در هيجده سالگى از راه شيراز به هندوستان رفت . « . . . جامعترين ترجمهء حالى كه از سيد جمال الدين در دست است و نويسندگان ديگر همه از آن اقتباس كرده‌اند « 3 » ، شرحى است كه شيخ محمد عبده ، مفتى مصر كه نزديكترين كسان به او و عارفترين اشخاص به احوال وى بوده ، در مقدمهء ترجمهء عربى رسالهء الرد على الدهريين آورده و ظاهرا اكثر اين مطالب را از زبان خود سيد شنيده يا خود بعدها شاهد آنها بوده است . به موجب اين شرح و اطلاعاتى كه از مآخذ ديگر به دست مىآيد ، سيد يك سال و چند ماه در هند اقامت كرد و به اكمال تحصيل مشغول شد و بعد به قصد حج به حجاز رفت و قريب يك سال در بلاد عرب سياحت و اقامت داشت و در احوال اجتماعى و سياسى جهان عرب غور و مطالعه كرد تا در سال ( 1273 ه . ق ) مراسم حج را انجام داد و در سال ( 1275 ه . ق ) به افغانستان ، كه در آن زمان دچار

--> ( 1 ) . ملك الشعراى بهار ، سبك‌شناسى ، ج 3 ، ص 332 . ( 2 ) . از صبا تا نيما ، پيشين ، از ص 29 به بعد . ( 3 ) . تقىزاده ، براون ، محمود و ديگران .